Een use case beschrijft de interactie tussen een gebruiker en een systeem om een specifiek doel te bereiken. Het document of diagram legt niet vast hoe het systeem iets doet, maar wát het doet en voor wie. Daarmee vormt een use case de brug tussen de zakelijke behoefte en de technische uitvoering.
De kern: actor, doel en systeem
Elke use case draait om drie elementen. De actor is degene die iets wil bereiken, het systeem is wat de actie uitvoert of ondersteunt, en het doel is de gewenste uitkomst. Zonder deze drie elementen is een use case onvolledig.
De actor hoeft geen persoon te zijn. Een extern systeem dat automatisch een bericht stuurt, telt ook als actor. Denk aan een betaalplatform dat na afronding van een transactie een bevestiging terugkoppelt aan je webshop.
- Primaire actor: de partij die de use case in gang zet
- Secundaire actor: een systeem of persoon die ondersteunt bij de uitvoering
- Systeem: alles wat tussen de actoren staat en de logica verwerkt
Wat een use case beschrijft en wat niet
Een use case beschrijft gedrag, geen oplossingen. De zin “de gebruiker klikt op de knop Betalen” hoort thuis in een wireframe of functioneel ontwerp, niet in een use case. Een use case zegt: “de gebruiker rondt de betaling af” en beschrijft wat het systeem daarna doet.
Het onderscheid tussen gedrag en implementatie is het lastigste deel voor wie net begint met use cases schrijven. Een vuistregel: als je de zin kunt begrijpen zonder te weten welke technologie er achter zit, zit je goed.
Use cases bevatten ook geen niet-functionele eisen zoals snelheid of beveiliging. Die horen in aparte specificaties. Een use case die probeert alles te dekken, wordt onleesbaar en onbruikbaar.
De structuur van een uitgewerkte use case
Een beknopte use case bestaat uit één alinea. Een volledig uitgewerkte use case volgt een vaste opbouw, die in de meeste methodieken op dezelfde manier terugkomt.
- Naam: een werkwoord plus object, zoals “Bestelling plaatsen” of “Factuur downloaden”
- Actor: wie de use case initieert
- Preconditie: wat er al geldt voordat de use case start, bijvoorbeeld dat de gebruiker is ingelogd
- Hoofdscenario: de stap-voor-stap beschrijving van de succesvolle afloop
- Alternatieve scenario’s: wat er gebeurt als een stap mislukt of een andere route wordt gevolgd
- Postconditie: de toestand van het systeem na afloop
Alternatieve scenario’s worden het vaakst vergeten, terwijl ze juist het meeste waarde leveren. Een systeem dat alleen werkt als alles goed gaat, werkt in de praktijk nooit lang goed.
Use case versus user story
Een user story luidt: “Als klant wil ik mijn bestelling kunnen volgen, zodat ik weet wanneer die aankomt.” Dat is één zin. Een use case werkt dat uit tot een volledig scenario met alle stappen, uitzonderingen en randgevallen.
User stories passen goed in agile teams die snel itereren. Use cases passen beter bij projecten met complexe systeeminteracties, meerdere betrokken systemen of situaties waarin fouten grote gevolgen hebben, zoals in de financiële sector of de zorg. De twee sluiten elkaar niet uit: sommige teams schrijven eerst user stories en werken die daarna uit tot use cases voor de complexe gevallen.
Use case-diagrammen
Naast de tekstuele beschrijving bestaat er ook het use case-diagram, afkomstig uit de UML-standaard. Zo’n diagram toont in één oogopslag welke actoren welke use cases gebruiken en hoe use cases zich tot elkaar verhouden.
Twee relaties komen het vaakst voor in zo’n diagram.
- Include: de ene use case roept altijd een andere aan, zoals “Bestelling plaatsen” altijd “Identiteit verifiëren” omvat
- Extend: de ene use case breidt een andere uit onder bepaalde voorwaarden, zoals een extra verificatiestap bij een hoog bedrag
Een use case-diagram vervangt de tekstuele beschrijving niet. Het geeft overzicht, maar de details zitten in de uitgeschreven scenario’s. Gebruik het diagram als startpunt voor gesprekken met opdrachtgevers en als navigatiemiddel door een grote set use cases.
Wanneer je use cases het meeste oplevert
Use cases zijn het meest waardevol in de vroege fase van een project, wanneer de scope nog niet vaststaat en meerdere partijen verschillende verwachtingen hebben. Door de gewenste interacties concreet te beschrijven, komen misverstanden boven water voordat er gebouwd wordt.
Bij Zakenredactie adviseren we use cases te schrijven voor alle interacties waarbij meer dan één systeem betrokken is, of waarbij een fout directe gevolgen heeft voor een klant of een financiële transactie. Voor eenvoudige schermen met één actie volstaat een user story.
Een andere situatie waarin use cases lonen: wanneer je een bestaand systeem uitbreidt en moet aantonen dat nieuwe functionaliteit de bestaande werking niet verstoort. De postcondities van de nieuwe use cases moeten aansluiten op de precondities van de bestaande. Dat controleren gaat een stuk sneller met uitgeschreven use cases dan zonder.
Veelgemaakte fouten bij het schrijven van use cases
De meeste use cases die in de praktijk fout gaan, lijden aan één van drie problemen. Ze zijn te technisch, te vaag of te volledig, wat paradoxaal klinkt maar betekent dat ze alles willen omvatten en daardoor onleesbaar worden.
- Te technisch: de use case beschrijft databasehandelingen of API-calls in plaats van gebruikersgedrag
- Te vaag: het hoofdscenario telt twee stappen terwijl er tien nodig zijn om het systeem te bouwen
- Geen alternatieve scenario’s: de happy path is uitgewerkt, maar wat er bij een mislukte betaling of een time-out gebeurt, ontbreekt
- Verkeerde granulariteit: één use case probeert het hele systeem te beschrijven in plaats van één afgerond doel
Een goede test is de zogenoemde “koffie-pauzetoets”: als de use case beschrijft wat er in één aaneengesloten handeling gebeurt, klopt de granulariteit. Omvat de use case meerdere sessies of dagdelen werk, splits hem dan op.
